Wat vertelt het zwerfvuil op straat ons? Heel wat, ontdekte Mercedes uit Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht. Voor haar opleiding beeldende kunsten trok ze de straat op om zwerfvuil te rapen, fotograferen en documenteren. Het resultaat is een fotoboek dat niet alleen toont wat er op straat belandt, maar ons ook doet stilstaan bij onze eigen omgang met materialen en verpakkingen.
Van ontwerper naar mooimaker
Het idee ontstond toen Mercedes binnen de opleiding beeldende kunsten een project mocht uitwerken rond een persoonlijk interesseveld. Met een achtergrond in brand- en packagingdesign lag de link met verpakkingen voor de hand.
“Als ontwerper help je immers producten en verpakkingen creëren die uiteindelijk in de winkel terechtkomen. Maar wat gebeurt ermee nadat ze gebruikt zijn?” Die vraag zette Mercedes aan het denken. Anderhalf jaar geleden meldde ze zich daarom aan als zwerfvuilvrijwilliger in Beveren. Voor het project ging ze niet enkel zwerfafval opruimen, maar ging ze het ook fotograferen en verzamelde ze er zoveel mogelijk informatie over.
“Ik wou mijn steentje bijdragen om het probleem mee op te lossen. Elk stuk dat je uit de natuur haalt, is winst. Je geeft materialen bovendien opnieuw een kans op recyclage.”
Een blauwdruk van ons consumptiegedrag
Gedurende het academiejaar legde Mercedes ongeveer 60 kilometer af en spendeerde zo'n 40 uur aan het verzamelen en documenteren van zwerfvuil. Ze noteerde de soorten afval, maar keek ook naar de locaties en de weersomstandigheden. Zo begonnen patronen op te vallen. Ze vond vaak veel afval bij bankjes, zeker bij mooi weer, maar ook rioolputjes bleken verzamelplaatsen voor zwerfafval. En ze trof ook allerlei bijzondere stukken zwerfvuil aan zoals messen, stukken speelgoed of een afgebroken golfstok.
Hoe langer ze verzamelde, hoe duidelijker bepaalde tendensen werden. Vooral de hoeveelheid sigarettenpeuken en verpakkingen van alcoholische dranken viel op. “Ik ben er echt van geschrokken hoeveel verpakkingen van alcoholische dranken ik vond.”
Wat haar ook opviel was dat sommige afvalgooiers wel erg creatief te werk gaan. Ze proppen afval ergens tussen of stoppen het achter een verkeersbord... “Ik vraag me af waarom mensen dat doen. Soms lijkt het zelfs meer moeite te kosten om afval ergens achter te laten dan om het naar de vuilnisbak te brengen.”
Toch kon het vele afval haar niet ontmoedigen. “Mijn mama gaat regelmatig mee opruimen. Zij kan zich soms frustreren als we opnieuw zwerfvuil aantreffen op een plek die we nog maar net hadden opgeruimd, maar ik probeer er anders naar te kijken. Elk stuk dat uit de natuur wordt gehaald, is er één gewonnen.”
Met beelden mensen in beweging krijgen
De beelden die Mercedes onderweg maakte, bracht ze uiteindelijk samen in de fotopublicatie ‘Zwerfafval, een schaduw van consumptie’. Niets werd geënsceneerd: iedere foto toont zwerfvuil zoals het daadwerkelijk werd aangetroffen.
Met het boek wil Mercedes mensen niet alleen tonen wat er op straat ligt, maar hen vooral laten nadenken over hun eigen relatie met producten, materialen en verpakkingen. “Een verpakking heeft waarde zolang we ze nodig hebben. Zodra de inhoud geconsumeerd is, lijkt die waarde soms volledig te verdwijnen.”
Ook in haar eigen leven probeert ze hier bewust over na te denken: “Ik probeer me altijd de vraag te stellen: heb ik dit wel echt nodig? Kan ik minder verpakkingen kopen? We produceren en gebruiken nog altijd heel veel materialen met een korte levensduur.”
Het verhaal stopt niet bij het boek
Met het boek wil ze mensen niet enkel laten stilstaan bij hun eigen gedrag, maar hen ook in beweging zetten. Ze kaartte het project onder andere aan bij het lokale bestuur en merkt dat er ook daar interesse is voor het onderwerp.
Ook tijdens het opruimen merkt ze dat mensen haar regelmatig aanspreken. Intussen hebben zich ook nog andere vrijwilligers aangemeld in de gemeente. “Dat is een grote stimulans om ermee verder te gaan. Je krijgt mensen in beweging. Elk klein initiatief kan helpen om mensen te sensibiliseren en te informeren.”
Het huidige boek is dan ook geen eindpunt. Mercedes wil het komende jaar in een kunstproject onderzoeken hoe de verzamelde beelden en gegevens kunnen uitgroeien tot een sensibiliserend kunstwerk.
Bedankt, Mercedes, om mee zorg te dragen voor de natuur en anderen bewust te maken van de zwerfvuilproblematiek!